System pieczy zastępczej to zespół osób, instytucji i działań mających na celu zapewnienie czasowej opieki i wychowania dzieciom w przypadkach niemożności sprawowania opieki i wychowania przez rodziców.

Jednostkami organizacyjnymi systemu pieczy zastępczej są jednostki organizacyjne jednostek samorządu terytorialnego wykonujące zadania w zakresie systemu pieczy zastępczej, placówki wsparcia dziennego, organizatorzy rodzinnej pieczy zastępczej, placówki opiekuńczo-wychowawcze, regionalne placówki opiekuńczo-terapeutyczne, interwencyjne ośrodki preadopcyjne, ośrodki adopcyjne oraz podmioty, którym zlecono realizację zadań z zakresu  systemu pieczy zastępczej.

Piecza zastępcza jest sprawowana w przypadku niemożności zapewnienia opieki i wychowania przez rodziców. Pieczę zastępczą organizuje powiat.

Piecza zastępcza zapewnia:

1) realizację planu pracy z rodziną lub gdy jest to niemożliwe — dążenie do przysposobienia dziecka;

2) przygotowanie dziecka do:

a)  godnego, samodzielnego i odpowiedzialnego życia,

b)  pokonywania trudności życiowych zgodnie z zasadami etyki,

c)  nawiązywania i podtrzymywania bliskich, osobistych i społecznie akceptowanych kontaktów z rodziną i rówieśnikami, w celu łagodzenia skutków doświadczania straty i separacji oraz zdobywania umiejętności społecznych;

3)  zaspokojenie potrzeb emocjonalnych dzieci, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb bytowych, zdrowotnych, edukacyjnych i kulturalno-rekreacyjnych.

Piecza zastępcza jest sprawowana w formie:

1)  rodzinnej;

2)  instytucjonalnej.

Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej następuje na podstawie orzeczenia sądu. W przypadku pilnej konieczności, na wniosek lub za zgodą rodziców dziecka, możliwe jest umieszczenie dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej, na podstawie umowy zawartej między rodziną zastępczą lub prowadzącym rodzinny dom dziecka a starostą właściwym ze względu na miejsce zamieszkania tej rodziny lub miejsce prowadzenia rodzinnego domu dziecka. O zawartej umowie starosta zawiadamia niezwłocznie sąd.

Dla dobra dzieci, które potrzebują szczególnej ochrony i pomocy ze strony dorosłych, środowiska rodzinnego, atmosfery szczęścia, miłości i zrozumienia, w trosce o ich harmonijny rozwój i przyszłą samodzielność życiową, dla zapewnienia ochrony przysługujących im praw i wolności, dla dobra rodziny, która jest podstawową komórką społeczeństwa oraz naturalnym środowiskiem rozwoju, i dobra wszystkich jej członków, a w szczególności dzieci, w przekonaniu, że skuteczna pomoc dla rodziny przeżywającej trudności w opiekowaniu się i wychowywaniu dzieci oraz skuteczna ochrona dzieci i pomoc dla nich może być osiągnięta przez współpracę wszystkich osób, instytucji i organizacji pracujących z dziećmi i rodzicami uchwalono ustawę z dnia 9 czerwca 2011r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej , która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2012r.

Ustawa określa:

1) zasady i formy wspierania rodziny przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych;

2) zasady i formy sprawowania pieczy zastępczej oraz pomocy w usamodzielnianiu jej pełnoletnich wychowanków;

3) zadania administracji publicznej w zakresie wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej;

4) zasady finansowania wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej;

5) zadania w zakresie postępowania adopcyjnego.

Rodziny zastępcze zawodowe, niezawodowe oraz rodzinny dom dziecka otrzymują wsparcie finansowe na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w wysokości 1131 miesięcznie. Natomiast rodziny zastępcze spokrewnione otrzymują wsparcie w wysokości 746 zł miesięcznie.

Z tytułu wychowywania dziecka niepełnosprawnego rodzice zastępczy otrzymują dodatek w wysokości 227 zł.

Rodziny zastępcze, mające na wychowaniu dzieci do 18 r.ż. mają prawo do dodatku wychowawczego przysługującego na każde dziecko  w wysokości 500 zł miesięcznie.

Ponadto rodzina zastępcza dodatkowo może otrzymać takie świadczenia jak:

  • dofinansowanie do wypoczynku poza miejscem zamieszkania raz w roku,
  • świadczenie na pokrycie niezbędnych wydatków związanych z potrzebami, przyjmowanego dziecka jednorazowo,

Rodzinny Dom Dziecka może otrzymać również wsparcie w postaci:

  • świadczenie finansowe na utrzymanie lokalu mieszkalnego w budynku wielorodzinnym lub domu jednorodzinnym w wysokości odpowiadającej wydatkom ponoszonym przez rodzinę zawodową na czynsz, opłaty z tytułu najmu, opłaty za energię elektryczną i cieplną, opał, wodę, gaz, odbiór nieczystości stałych i płynnych, dźwig osobowy, antenę zbiorczą, abonament telewizyjny i radiowy, usługi telekomunikacyjne oraz związanym z kosztami eksploatacji itp. (mogą skorzystać rodziny zastępcze niezawodowe i zawodowe),
  • dofinansowanie do remontu lokalu mieszkalnego (mogą skorzystać rodziny zastępcze zawodowe).